Dlaczego termin cięcia ma znaczenie?
Wiklina zbierana w nieodpowiednim momencie wykazuje gorsze właściwości technologiczne: pęknięcia podczas wyplatania, trudności z odkorowianiem (w przypadku kory białej) lub nierównomierną barwę kory brunatnej. Termin zbioru wpływa również na zdolność regeneracyjną krzewu w następnym sezonie.
Tradycyjnie rozróżnia się dwa główne sezony zbioru wiklinowych witek: jesienny (po opadnięciu liści) i wczesnowiosenny (przed rozwojem liści). Każdy z nich daje surowiec o nieco innych właściwościach.
Termin jesiennego cięcia
Cięcie jesienne przeprowadza się po całkowitym opadnięciu liści, gdy w pędach zatrzymał się przepływ soków. W Polsce termin ten przypada zazwyczaj na:
- Polska północno-wschodnia (Podlasie, Warmia) – koniec października do pierwszej dekady listopada
- Polska centralna i zachodnia – pierwsza–trzecia dekada listopada
- Dolny Śląsk i Opolszczyzna – niekiedy do połowy listopada lub później, przy łagodnych jesiennych temperaturach
Cięcie przed opadnięciem liści skraca okres kumulacji składników pokarmowych w ryzomach krzewu, co może osłabić plonowanie w roku następnym. Cięcie po pierwszych przymrozkach jest dopuszczalne i może nawet poprawiać giętkość zebranych pędów.
Jeżeli jesień jest wyjątkowo wilgotna i ciepła, liście mogą nie opadać jeszcze w listopadzie. W takim przypadku cięcie odkłada się do momentu naturalnego opadnięcia lub wykonuje je nie wcześniej niż 2–3 tygodnie po pierwszych przymrozkach.
Narzędzia do cięcia
Wybór narzędzia zależy od grubości pędów i skali produkcji:
| Narzędzie | Zastosowanie | Uwagi |
|---|---|---|
| Sekatory ręczne | Cienkie pędy (<8 mm) | Precyzyjne cięcie, wolniejsze |
| Sierp wiklinarski | Grubsze pędy (8–15 mm) | Tradycyjny sposób, szybszy na dużych powierzchniach |
| Kosa lub kosiarka traktorowa | Uprawy mechanizowane | Równe ścięcie, konieczne późniejsze sortowanie |
Przy cięciu ręcznym ważne jest, by płaszczyzna cięcia była ukośna (pod kątem ok. 45°) i skierowana od środka krzewu na zewnątrz. Ogranicza to gromadzenie się wody w kikucie i zmniejsza ryzyko gnicia.
Techniki cięcia przy uprawie kępo-rzędowej
Cięcie na czop jednopędowy
Stosowane na plantacjach drobnosurowcowych. Każdy pęd ścinany jest na wysokości 3–5 cm nad poprzeczką cięcia z poprzedniego roku. Powoduje silne krzewienie w kolejnym sezonie i produkcję wielu równoległych, cienkich pędów.
Cięcie selekcyjne
Na plantacjach dostarczających surowiec o zróżnicowanej grubości ścinane są tylko pędy powyżej określonej grubości (np. >12 mm), a cieńsze pozostawiane na następny rok. Metoda bardziej pracochłonna, ale daje wyższy procent surowca o dobrej klasie.
Przechowywanie zebranego surowca
Bezpośrednio po ścinaniu witki wiązane są w pęki o średnicy ok. 15–20 cm na obwodzie. Sposób przechowywania zależy od planowanego przetwarzania:
Kora brunatna (surowiec suszony)
Pęki układa się pionowo lub pod kątem w suchym, przewiewnym miejscu. Suszenie trwa 2–4 miesiące, zależnie od warunków. Surowiec brunatny jest twardszy i wymaga moczenia przed wyplataniem (24–48 h w zimnej wodzie lub 30–60 min w gorącej).
Kora biała (surowiec parowany lub wiosenny)
Aby uzyskać surowiec korowany (biały), pędy muszą być parowane lub moczone w wodzie do momentu, gdy kora daje się zsunąć ręcznie. Alternatywnie zbioru dokonuje się wiosną, gdy ruszają soki – kora wówczas odchodzi samoistnie. Surowiec biały jest jaśniejszy, bardziej jednorodny wizualnie i ceniony w tradycyjnym wikliniarstwie artystycznym.
Klasyfikacja surowca po zbiorze
Po wstępnym przesortowaniu pędy dzielone są według długości i grubości. Typowe klasy stosowane w polskim wikliniarstwie to:
- Klasa I – pędy proste, równe, długość >120 cm, grubość podstawy 5–12 mm
- Klasa II – pędy z niewielką krzywizną, krótsze lub grubsze
- Klasa III – pędy zagięte, rozgałęzione, krótkie – do zastosowań strukturalnych (obręcze, stelaże)
Materiał I klasy z Salix purpurea jest szczególnie ceniony przez wytwórców drobnych form – koszyczków, tacek i ramek – ze względu na cienki, elastyczny pęd i równomierną barwę kory.
Źródła i literatura
- Towarzystwo Wikliniarzy Polskich – historyczne materiały szkoleniowe (archiwa regionalne)
- Leroy P., La Vannerie – podręcznik koszykarstwa (tłumaczenie fragmentów dostępne w bibliotekach publicznych)
- Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie – cdr.gov.pl